Thoạt nhìn, sự tự tin, ý thức về giá trị bản thân và đức khiêm nhường dường như đối lập nhau. Trong đời sống Kitô giáo, nhiều người ngại nói đến giá trị của bản thân vì sợ rơi vào tính kiêu ngạo. Nhưng nếu hiểu sai về đức khiêm nhường, chúng ta lại dễ rơi vào thái cực khác: đó là xem thường chính mình, phủ nhận những điều tốt đẹp Chúa đã ban và nghĩ rằng mình chẳng có giá trị gì. Đó không phải là đức khiêm nhường. Khiêm nhường là nhìn đúng sự thật về bản thân, không tự cao nhưng cũng không tự ti. Vì thế, sự tự tin, ý thức về giá trị bản thân và đức khiêm nhường không hề mâu thuẫn. Trái lại, chúng bổ túc cho nhau và giúp con người trưởng thành cả về nhân bản lẫn đời sống thiêng liêng.

1. Hiểu đúng về sự tự tin, giá trị bản thân và đức khiêm nhường

Nhiều người hiểu sự tự tin, giá trị bản thân và đức khiêm nhường theo cách suy nghĩ và tiêu chuẩn của đám đông thường ngày, nên dễ cho rằng chúng mâu thuẫn với nhau. Thực ra, dưới góc nhìn của tâm lý học và thần học, ba khái niệm này bổ túc cho nhau.

Theo Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ - The American Psychological Association (APA), sự tự tin là cách chúng ta nhìn nhận tích cực về khả năng, phẩm chất và những điều mình đạt được. Nói đơn giản, đó là niềm tin rằng mình có thể phát triển những khả năng Trời ban cho. Sự tự tin được nuôi dưỡng từ hai nguồn: nỗ lực của chính bản thân và sự động viên, nâng đỡ của những người chung quanh.

Giá trị bản thân lại liên quan đến phẩm giá con người. Đó là ý thức rằng mình đáng được yêu thương và tôn trọng. Sự tự tin và giá trị bản thân có liên hệ chặt chẽ với nhau, nhưng không đồng nghĩa. Sự tự tin trả lời câu hỏi: “Tôi có khả năng làm được việc gì không?” Nó gắn với năng lực, kỹ năng và những thành quả chúng ta đạt được. Vì thế, sự tự tin có thể thay đổi theo thành công, thất bại hoặc cách người khác nhìn nhận chúng ta. Trong khi đó, giá trị bản thân trả lời câu hỏi: “Tôi có đáng được yêu thương không?” Nó không dựa trên những gì chúng ta làm, mà dựa trên chính con người chúng ta. Theo đức tin Kitô giáo, mỗi người đều có phẩm giá bất khả xâm phạm vì được Thiên Chúa tạo dựng theo hình ảnh Ngài và được Chúa Kitô yêu thương đến hiến mạng sống. Vì vậy, một người có thể thất bại trong công việc, mất đi sự tự tin vào khả năng của mình, nhưng không bao giờ đánh mất giá trị của mình trước mặt Thiên Chúa. Thực ra, hai điều này nâng đỡ nhau. Khi biết mình được yêu thương vô điều kiện, chúng ta có thêm can đảm để phát triển các khả năng Chúa ban và không sợ thất bại. Ngược lại, nếu chỉ đánh giá bản thân bằng thành tích, mỗi lần vấp ngã chúng ta rất dễ đi đến kết luận rằng mình vô dụng hoặc không còn đáng được yêu thương. Vì thế, sự tự tin giúp chúng ta tin vào điều mình có thể làm, còn giá trị bản thân giúp chúng ta xác tín mình là ai trước mặt Thiên Chúa, dù thành công hay thất bại. Một người có thể thất bại mà vẫn sống bình an, vì phẩm giá của họ không tùy thuộc vào thành tích, nhưng bắt nguồn từ việc họ được Thiên Chúa tạo dựng theo hình ảnh Ngài và được Chúa Kitô yêu thương.

Đức khiêm nhường cũng thường bị hiểu sai. Khiêm nhường không phải là tự hạ thấp mình, nhưng là nhìn đúng sự thật về bản thân. Thánh Tôma Aquinô dạy rằng: “Khiêm nhường nghĩa là nhìn nhận bản thân như cách Chúa nhìn nhận chúng ta; Hiểu rằng mọi điều tốt lành chúng ta có được đều đến từ Ngài như một món quà thuần khiết.” [1] Người khiêm nhường biết khả năng của mình, ý thức giới hạn của mình và nhìn nhận mọi tài năng đều là hồng ân Thiên Chúa.

Vì thế, sự tự tin giúp chúng ta tin rằng mình có thể trưởng thành; giá trị bản thân giúp chúng ta biết mình đáng được yêu thương; còn đức khiêm nhường nhắc chúng ta rằng mọi điều tốt đẹp đều khởi nguồn từ Thiên Chúa và chỉ đạt tới sự viên mãn khi gắn bó với Ngài.

2. Những hiểu lầm thường gặp

Muốn sống khiêm nhường, trước hết chúng ta cần gỡ bỏ những hiểu lầm về sự tự tin và giá trị bản thân. Chính những hiểu lầm này khiến nhiều người nghĩ rằng chúng không thể song hành với đời sống Kitô hữu.

Thứ nhất, sự tự tin không chỉ là cảm xúc. Nó không đơn thuần là cảm giác vui hay buồn về bản thân, nhưng được hình thành qua cách chúng ta suy nghĩ, lựa chọn, sống các giá trị, xây dựng các mối tương quan và đón nhận những trải nghiệm của mình. Vì thế, không thể đánh giá sự tự tin chỉ bằng cảm xúc nhất thời.

Thứ hai, nhìn nhận giá trị của mình không có nghĩa là phủ nhận những thiếu sót. Trái lại, chỉ khi biết mình có giá trị, chúng ta mới đủ bình tâm để nhìn nhận lỗi lầm và sửa đổi. Carl Rogers cho rằng khi con người cảm thấy mình được đón nhận và an toàn, họ sẽ có tự do để trưởng thành. Điều này cũng đúng trong đời sống đức tin: người biết mình luôn được Thiên Chúa yêu thương sẽ không sợ đối diện với những yếu đuối của mình.

Thứ ba, sự tự tin không thể xây dựng chỉ bằng ý chí. Nó lớn lên trong suốt cuộc đời, nhất là qua những mối tương quan yêu thương. Susan Johnson cho rằng con người được hình thành trong tương quan với người khác. Chính khi được yêu thương, lắng nghe, tha thứ và đón nhận, chúng ta mới có đủ can đảm để phát triển và từng bước củng cố sự tự tin. Aristote cho rằng con người đạt tới sự viên mãn khi phát triển những khả năng tốt đẹp của mình.

Cuối cùng, khiêm nhường không phải là coi thường chính mình. Đức Giáo Hoàng Phanxicô nhắc rằng: “Đôi khi chúng ta nghĩ rằng khiêm nhường là im lặng, có lẽ cúi đầu nhìn xuống đất…đó không phải là khiêm nhường. Đó là sự khiêm nhường giả tạo, khoác lên mình, không cứu rỗi cũng không bảo vệ được trái tim. Chúng ta phải nhận thức rằng không có sự khiêm nhường đích thực nào mà không có sự tủi nhục, và nếu bạn không thể chịu đựng, không thể gánh vác sự tủi nhục trên vai, bạn không thực sự khiêm nhường: bạn chỉ giả vờ là mình khiêm nhường, nhưng thực chất thì không.” [2]

Đức khiêm nhường đích thực luôn đi đôi với sự thật. Người khiêm nhường biết rõ điểm mạnh và giới hạn của mình, nhìn nhận mọi tài năng đều là hồng ân, nên không tự cao nhưng cũng không tự ti. Chỉ khi hiểu như vậy, chúng ta mới thấy rằng sự tự tin, giá trị bản thân và đời sống Kitô hữu không hề mâu thuẫn, nhưng cùng giúp con người sống đúng với phẩm giá và ơn gọi của mình trước mặt Thiên Chúa.

3. Sự tự tin, giá trị bản thân và đức khiêm nhường nâng đỡ nhau như thế nào?

Nhà tâm lý học John Bowlby từng viết: “Con người hạnh phúc nhất khi luôn có một nơi an toàn để ra đi và cũng có một nơi an toàn để trở về.”

“Nơi an toàn” ấy trước hết là những mối tương quan yêu thương. Đó là nơi chúng ta được nâng đỡ khi thất bại, được sẻ chia khi thành công và có thêm sức mạnh để tiếp tục bước đi. Chính trong những mối tương quan ấy, sự tự tin và giá trị bản thân được nuôi dưỡng. Đức khiêm nhường giúp tiến trình này lớn lên, vì người khiêm nhường biết mình cần người khác và trên hết là cần Thiên Chúa. Đó không phải là dấu hiệu của yếu đuối, nhưng của sự trưởng thành. Người chỉ cậy dựa vào sức riêng dễ thất vọng trước giới hạn của mình. Trái lại, người biết cậy dựa vào Chúa và đón nhận sự nâng đỡ của tha nhân sẽ ngày càng vững vàng và khám phá giá trị của chính mình.

Sự tự tin và giá trị bản thân không lớn lên trong cô lập, nhưng trong tình yêu. Chúng được hình thành khi con người được đón nhận, tha thứ và yêu thương. Đức khiêm nhường giúp chúng ta can đảm thưa: “Con cần Chúa. Con cần anh chị em mình.” Khi đó, sự tự tin không còn dựa trên sức riêng, nhưng là niềm xác tín rằng cùng với Thiên Chúa, chúng ta có thể làm những điều tốt đẹp.

Thiên Chúa dựng nên con người để sống trong tương quan với Ngài và với nhau. Tình yêu của Ngài chữa lành những tổn thương sâu kín và nhắc chúng ta rằng phẩm giá của mình không bao giờ mất đi. Đối với người Kitô hữu, điều đó chỉ trọn vẹn khi sống kết hiệp với Thiên Chúa. Càng gắn bó với Ngài, chúng ta càng trở thành con người mà Ngài muốn chúng ta trở thành.

Vì thế, giá trị bản thân là món quà của tình yêu hơn là thành quả của nỗ lực. Người ta thường nói: “Chúng ta khám phá mình là ai qua ánh mắt của những người yêu thương mình nhất.” Điều ấy càng đúng trong tương quan với Thiên Chúa. Khi nhìn mình bằng ánh mắt của Chúa, chúng ta nhận ra mình là người con được yêu thương, được tha thứ và luôn có thể bắt đầu lại. Càng ý thức giá trị của mình, chúng ta càng dễ tín thác vào Chúa.

Đức khiêm nhường là chiếc cầu nối của tiến trình ấy. Khiêm nhường không chỉ là nhìn nhận sự yếu đuối, mà còn là để Thiên Chúa yêu thương mình ngay trong những yếu đuối ấy. Ngay nơi chúng ta chỉ thấy tội lỗi và thất bại, Thiên Chúa vẫn dịu dàng nói: “Ta vẫn yêu con. Hãy đến với Ta.” Trở về với Chúa, chúng ta được tha thứ, phục hồi phẩm giá và học cách nhìn bản thân cũng như người khác bằng ánh mắt yêu thương của Chúa.

Có lẽ đó cũng là điểm gặp gỡ giữa tâm lý học và đức tin. Tâm lý học giúp con người hiểu mình, còn đức tin giúp con người biết mình được Thiên Chúa yêu thương. Khi hai điều ấy gặp nhau trong đức khiêm nhường, con người được giải thoát khỏi cả kiêu ngạo lẫn mặc cảm tự ti để sống đúng với phẩm giá những người con của Thiên Chúa.

Phêrô Phạm Văn Trung

Phỏng theo https://aoclinic.org  

[1] https://catholicfaithpatronsaints.com/twenty-five-quotes-from-the-saints-on-humility/

[2] https://www.vaticannews.va/en/pope-francis/mass-casa-santa-marta/2018-01/pope-homily-santa-marta0.html